Fatih'te Manevi Bir Gün: Süleymaniye'den Eyüp Sultan'a

Kısaca

Tarihî yarımadada tek bir günde, Osmanlı İstanbul'unun en önemli manevi duraklarını sırayla görebilirsiniz: Süleymaniye Külliyesi, Zeyrek Camii, Fatih Camii ve Fatih Sultan Mehmed Türbesi, Hırka-i Şerif Camii, Yavuz Sultan Selim Camii, surların dibindeki Ayvansaray ve son olarak Eyüp Sultan. Bu sıralama yarımadada kabaca doğudan kuzeybatıya ilerler ve günü Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin türbesinde tamamlar.

Rotayı bir öneri olarak düşünün. Her durakta ne kadar kalacağınız namaz vakitlerine, kalabalığa ve kendi temponuza göre değişir; durak sayısını rahatlıkla azaltabilirsiniz. Tarihî bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'ne ve UNESCO kayıtlarına dayanır.

Ofisimiz de Fatih'te, Akşemsettin Mahallesi'nde. Rotayla ilgili sorularınız için bize ulaşabilirsiniz.

Rotaya genel bakış

Rotanın ortak hikâyesi

Bu duraklar rastgele seçilmiş bir liste değildir; çoğu, fetihten sonra şehrin yeniden kurulmasıyla doğrudan ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Fatih Sultan Mehmed fethin hemen ardından Eyüp'te Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabri çevresinde bir külliye yaptırmış, Zeyrek'teki Pantokrator Manastırı'nı medreseye çevirmiş ve şehrin ortasında kendi adını taşıyan külliyeyi kurdurmuştur.

Sonraki yüzyılda bu imar Kanûnî Sultan Süleyman döneminde sürdü: babası adına Yavuz Sultan Selim Külliyesi tamamlandı, Mimar Sinan Süleymaniye'yi inşa etti. Hırka-i Şerif Camii ise 19. yüzyılda, en azından 18. yüzyılın başından beri süren bir ziyaret geleneği için yapıldı.

Rotayı bu sırayla yürüdüğünüzde, Osmanlı İstanbul'unun dört yüz yıla yayılan manevi coğrafyasını bir günde görmüş olursunuz.

1. Süleymaniye Külliyesi

Güne Süleymaniye ile başlamak, rotanın geri kalanını okumak için iyi bir ölçü verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre caminin temeli 1550'de atılmış, cami 1557'de bir cuma günü ibadete açılmıştır. Yapıyı Mimar Sinan inşa etmiştir.

UNESCO, İstanbul'un Tarihî Alanları'nı 1985'te Dünya Mirası Listesi'ne alırken Süleymaniye semtini dört alandan biri olarak tanımlar ve Sinan'ın eserlerini 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin doruğu olarak anar. Kayıt metnine göre külliye; kervansaray, medrese, tıp medresesi, kütüphane, hamam, imaret ve hanedan türbeleriyle Osmanlı dönemi külliyelerinin en seçkin örneklerindendir.

Caminin hazîresinde Kanûnî Sultan Süleyman'ın ve Hürrem Sultan'ın türbeleri bulunur. Mimar Sinan'ın kendi türbesi ise külliye alanı içinde, hazireden uzakta, bir sebilin hemen arkasındadır. Sinan'ın mütevazı türbesini görmek, büyük eserin ustasını hatırlamanın sade bir yoludur.

Külliyede dolaşırken birimlerin yerleşimini de izleyebilirsiniz. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre caminin batısında Evvel ve Sânî medreseleri ile Tıp Medresesi, doğusunda Haliç'e bakan yamaçta Sâlis ve Râbi' medreseleri, külliyenin güneydoğu ucunda Dârülhadis Medresesi yer alır. Kuzeybatıda imaret (dârüzziyâfe), kuzeyde tabhâne bulunur; dârüşşifâ, imaret ile Tıp Medresesi arasındaki köşededir. İmaret ve tabhânenin alt katları kervansaray olarak kullanılmıştır. Batı yönündeki tonozlu dükkânlar Tiryaki Çarşısı adıyla tanınır. Caminin dört minaresi toplam on şerefelidir.

2. Zeyrek Camii

Zeyrek Camii, Haliç'e hâkim bir tepede teraslar üzerine kurulmuş Bizans dönemi Pantokrator Manastırı'nın kiliselerinden oluşur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre birbirine bitişik üç kiliseden oluşan yapı 1124 dolayında inşa edilmeye başlanmıştır.

Rotanın bu durağı, şehrin fetihten sonraki dönüşümünü iyi anlatır. Fatih Sultan Mehmed fetihten sonra manastırı medreseye çevirmiş, yapı İstanbul'un Osmanlı dönemine ait ilk eğitim kurumu olmuştur. Bugünkü adını, medresenin müderrislerinden Zeyrek lakaplı Molla Mehmed Efendi'den alır.

UNESCO da Zeyrek'i İstanbul'un dört tarihî alanından biri sayar ve çevresindeki ahşap konut dokusunu geç Osmanlı kent düzeninin istisnai bir tanığı olarak anar. Yapı farklı dönemlerde restorasyon gördüğü için ziyaret öncesinde açık olup olmadığını kontrol edin.

3. Fatih Camii ve Fatih Sultan Mehmed Türbesi

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Fatih Sultan Mehmed, kendi adına yapılacak külliye için şehrin ortasında Bizans'ın önem verdiği On İki Havâri (Hagioi Apostoloi) Kilisesi'nin yerini seçmiştir. İnşaat 1463'te başlamış ve 1470'te tamamlanmıştır. Mimarı Atik Sinan'dır.

Cami, iki yanında medreseler, önünde tabhane ve darüşşifa, daha ileride çarşı ve hamamla simetrik bir düzen içinde kurulmuştu. Bu düzenin bir kısmı günümüze ulaşmamıştır. 1766 depreminde kubbesi çöken cami, Sultan III. Mustafa döneminde yeni bir planla aynı yerde yeniden inşa edilmiş ve 1771'de ibadete açılmıştır.

Fatih Sultan Mehmed 1481'de Gebze yakınlarındaki Sultançayırı'nda vefat etmiş, cenazesi İstanbul'a getirilerek caminin kıble duvarı önündeki hazirede bulunan türbeye defnedilmiştir. Türbenin deprem sonrası onarımda yer değiştirip değiştirmediği tartışmalıdır; TDV İslâm Ansiklopedisi iki görüşü de aktarır. Türbe ziyaretinde aşağıdaki adab bölümüne göz atmanızı öneririz.

4. Hırka-i Şerif Camii

Hırka-i Şerif Camii, Fatih ilçesinin aynı adı taşıyan semtindedir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre cami, Hz. Peygamber'in Veysel Karanî'ye (Üveys el-Karanî) verilmesini vasiyet ettiği rivayet edilen hırkanın korunması ve ziyaret edilmesi için 1851'de Sultan Abdülmecid tarafından yaptırılmıştır.

Hırka, uzun süre Üveysî ailesi tarafından korunmuş ve ansiklopediye göre ramazan aylarında ziyarete açılmıştır. Ziyaret günleri ve saatleri yıldan yıla düzenlenebilir; gitmeden önce caminin güncel ziyaret düzenini resmî duyurulardan öğrenin.

5. Yavuz Sultan Selim Camii

Yavuz Sultan Selim Camii, Haliç'e bakan dik bir yamaçta, Bizans döneminden kalma Çukurbostan açık su haznesinin yanındadır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre cümle kapısı üzerindeki kitabe caminin 1522 tarihini taşır. Külliyeyi, babası Yavuz Sultan Selim'in vefatından sonra Kanûnî Sultan Süleyman tamamlatmıştır.

Külliyede cami, tabhaneler, mektep ve imaretin yanında Yavuz Sultan Selim'in türbesi ile şehzadeler türbesi yer alır. Sultan Abdülmecid'in türbesi de külliye sınırları içindedir.

Yavuz Sultan Selim'in sekiz kenarlı, kesme taştan türbesini, kitabesine göre Kanûnî Aralık 1522'de yaptırmıştır; bu tarih caminin tarihiyle aynıdır. Kapının iki yanındaki büyük çini panolar türbenin en dikkat çekici süslemesidir. Şehzadeler türbesinde Kanûnî'nin oğulları Murad, Mahmud ve Abdullah ile Yavuz'un kızları Hatice Sultan ve Hafsa Sultan yatar. Ansiklopedi cami, tabhâne ve türbenin dönemin mimarbaşı Acem Ali'nin eseri olabileceğini belirtir; caminin Mimar Sinan'a ait olduğu görüşünü ise bir yanlış anlamaya bağlar.

6. Ayvansaray: surların dibinde sahabe hatırası

Yavuz Selim'den sonra kara surlarının Haliç'e indiği köşeye, Ayvansaray'a yönelebilirsiniz. TDV İslâm Ansiklopedisi bu semti, Eyüp yolu üzerinde sahabe kabirlerinin en yoğun toplandığı yer olarak tanımlar. Burada Ebû Şeybe el-Hudrî'nin türbesi ve Atik Mustafa Paşa Camii içindeki Hz. Câbir makamı gibi duraklar bulunur.

Bu yerlerin tarihçesini ve rivayetlerle ilgili farklı görüşleri İstanbul'daki sahabe kabirleri yazımızda ayrıntılı anlattık. Gün kısıtlıysa Ayvansaray'ı kısa bir uğrak olarak geçip doğrudan Eyüp Sultan'a devam edebilirsiniz.

7. Eyüp Sultan

Günün son durağı surların dışında, Haliç kıyısına yakın Eyüp Sultan'dır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ebû Eyyûb el-Ensârî, Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettiğinde onu evinde yedi ay misafir eden sahabidir; bu yüzden "Mihmandâr-ı Nebî" diye anılır. Müslümanların ilk İstanbul kuşatması sırasında vefat etmiş ve vasiyeti üzerine surlara yakın bir yere defnedilmiştir.

Osmanlı kaynaklarına göre kabrin yeri fetihten sonra Akşemseddin tarafından belirlenmiştir. Fatih Sultan Mehmed, fethin hemen ardından türbe ile birlikte cami, medrese, imaret ve hamamdan oluşan bir külliye yaptırmıştır. Bugünkü cami, 18. yüzyıl sonunda yıkılıp Sultan III. Selim döneminde yeniden inşa edilen ve 1800'de açılan yapıdır. Osmanlı padişahlarının tahta çıkışta kılıç kuşanma töreni de türbe önünde yapılırdı.

Eyüp Sultan'da günü ikindi ya da akşam namazıyla kapatmak, rotaya doğal bir bitiş verir.

Ziyaret adabı ve pratik notlar

• Namaz vakitleri. Camiler ibadet yeridir. Turistik ziyaretinizi namaz vakitlerinin dışında planlayın ya da namaza katılın. Güncel vakitleri Diyanet İşleri Başkanlığı'nın namaz vakitleri sayfasından görebilirsiniz. Cuma günü öğle vaktinde camilerin daha kalabalık olacağını hesaba katın.
• Kıyafet. Omuzları ve dizleri örten kıyafetler tercih edin; kadın ziyaretçiler başörtüsü bulundurun. Ayakkabılarınızı girişte çıkarmanız gerekir; kolay çıkarılan ayakkabı işinizi kolaylaştırır.
• Sessizlik ve fotoğraf. Namaz kılanların önünden geçmeyin, yüksek sesle konuşmayın. Fotoğraf çekmeden önce çevrenizdekileri rahatsız etmediğinizden emin olun.
• Türbe ziyareti. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, kabir ziyaretinde selam vermeyi, dua etmeyi ve Kur'an okumayı tavsiye eder; parmaklık ve taşları öpmeyi uygun görmez; mum yakmak, bez bağlamak gibi davranışlarla kabirde yatanlardan yardım dilemeyi ise tevhid inancıyla bağdaşmaz sayar. Özel sorularınız için müftülüğe danışın.
• Yürüyüş. Rota Haliç'e bakan yamaçlar boyunca ilerlediği için yokuşlar bulunur. Duraklar arasında yürüme ya da toplu taşıma seçiminizi kendi durumunuza ve güncel güzergâhlara göre yapın.
• Kalabalık günler. Eyüp Sultan, mübarek gün ve gecelerde ve hafta sonlarında kalabalık olabilir; sakin bir ziyaret istiyorsanız hafta içini tercih edin.

Rotayı kısaltmak isterseniz

Bütün günü ayıramıyorsanız rotayı iki parçaya bölebilirsiniz. İlk parça Süleymaniye ve Zeyrek'i, ikinci parça Fatih Camii, Hırka-i Şerif ve Yavuz Selim'i kapsar. Ayvansaray ve Eyüp Sultan ise kendi başına anlamlı bir yarım gün oluşturur; bu parçayı sahabe kabirleri yazımızla birlikte planlayabilirsiniz.

Benzer bir rotayı İstanbul dışında arıyorsanız Konya ve Bursa manevi kültür rotası ve Balkanlarda Osmanlı izleri yazılarımıza bakabilirsiniz. Diğer rota rehberlerimizi turlar sayfamızda topluyoruz.