İstanbul'daki Sahabe Kabirleri: Eyüp Sultan ve Ayvansaray

Kısaca

İstanbul'da sahabeye nispet edilen kabir ve makamların büyük bölümü iki yerde toplanır: surların dışındaki Eyüp Sultan ve tarihî yarımadanın kuzeybatı köşesindeki Ayvansaray. Eyüp'te Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin türbesi; Ayvansaray'da Ebû Şeybe el-Hudrî'nin türbesi, Hz. Câbir makamı ve başka sahabi adlarıyla anılan kabir ve makamlar bulunur.

Bu yerlerin bir kısmı kaynaklarda "kabir", bir kısmı "makam" olarak geçer. Aşağıda her durağı TDV İslâm Ansiklopedisi'ne dayanarak anlatıyor, rivayetler arasındaki farkları olduğu gibi aktarıyoruz. Ziyaret adabı için Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yayımladığı bilgileri esas alıyoruz.

İstanbul'da neden sahabe kabirleri var?

Emevîler döneminde Müslüman ordular İstanbul'u birden fazla kez kuşattı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ebû Eyyûb el-Ensârî, ileri yaşına rağmen katıldığı müslümanların ilk İstanbul kuşatması sırasında hastalanarak vefat etmiş ve vasiyeti üzerine surlara yakın bir yere defnedilmiştir. Kuşatmalara katılan ve burada vefat ettiği kaydedilen başka sahabilerin hatırası da zamanla surların çevresindeki türbe ve makamlarda yaşatılmıştır.

Fetihten sonra bu yerler önem kazandı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Ayvansaray'ın burada bulunan çok sayıdaki sahabi kabri nedeniyle bir Müslüman mahallesi olarak geliştiğini kaydeder.

Kabir mi, makam mı? Rivayet farkları üzerine

Bu konuda iki kavramı ayırmak yararlı olur:

• Kabir: Kişinin defnedildiği yer.
• Makam: Bir zatın hatırasına ayrılmış, onun adıyla anılan yer. Makamda o kişinin defnedilmiş olması gerekmez.

Kaynaklar bazı yerler için açıkça "makam" ifadesini kullanır. Örneğin TDV İslâm Ansiklopedisi, Ebû Zer el-Gıfârî'nin Rebeze'de vefat ettiğini yazar ve Ayvansaray'daki yeri "makam-kabir" olarak anar. Hz. Câbir için ansiklopedinin maddeleri farklı ifadeler kullanır: Atik Mustafa Paşa Camii maddesi buradaki yeri "makam", Ayvansaray maddesi "kabir" olarak anar; Câbir b. Abdullah maddesi ise onun Medine'de vefat ettiğini kaydeder.

Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin kabrinin yeri bile tartışma konusu olmuştur. Bu farklar kaynaklarda açıkça tartışılır; biz de aşağıda her yer için hangi ifadenin kullanıldığını belirtiyoruz. Birçok ziyaretçi için bu yerler, İstanbul'un ilk kuşatmalarına katılan sahabenin hatırasını yaşatan mekânlardır.

Eyüp Sultan: Ebû Eyyûb el-Ensârî

Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd el-Ensârî, Medineli Hazrec kabilesinin Neccâroğulları kolundandır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Peygamber Medine'ye hicret ettiğinde onu evinde yedi ay misafir etmiş, bu yüzden "Mihmandâr-ı Nebî" unvanıyla anılmıştır. Hz. Peygamber'le birlikte Bedir, Uhud, Hendek, Hayber, Mekke'nin fethi ve Huneyn başta olmak üzere bütün gazvelere katılmıştır. Türkiye'de Eyüp Sultan adıyla bilinir.

Vefat yılı TDV İslâm Ansiklopedisi'nde 669 olarak verilir; ansiklopedi 670, 672 ve 675 rivayetlerini de aktarır.

Kabrin bulunması. Osmanlı tarih kaynaklarında, kabrin yerinin fetihten sonra Akşemseddin tarafından belirlendiğine dair haberler geniş yer tutar. TDV İslâm Ansiklopedisi bu anlatıyı, kabrin Bizans döneminde korunduğuna dair rivayetlerle birlikte değerlendirir. Ansiklopediye göre fetih sırasında sur dışında çok sayıda kutsal sayılan mezar bulunduğu için kabrin yeri kesin olarak bilinmiyor olabilir; 1204 Latin istilası sırasında tahrip edilmiş olması da bir ihtimaldir.

Ansiklopedinin aktardığı rivayetlere göre kabir sonradan bir bina içine alınmış ve asırlar boyunca itinayla korunmuştur. Kuşatmanın ardından Bizans imparatorunun kabre zarar vermekle tehdit ettiği, İslâm ülkelerindeki Hıristiyanların ve kiliselerin bundan zarar göreceği hatırlatılınca kabre dokunulmayacağına dair teminat verdiği nakledilir. Kıtlık zamanlarında kabri ziyaret eden Hıristiyanların onun hürmetine yağmur istediği de anlatılır.

TDV'nin Ayvansaray maddesi ise farklı bir görüşü aktarır: Araştırmacı P. Wittek'e göre kabir, surların içindeki ve sonradan Toklu Dede hazîresi adını alan avluda olmalıdır. Ansiklopedi bu görüşün zayıf yanını da belirtir: söz konusu avluyu oluşturan duvar, Ebû Eyyûb'un vefatından çok sonra, 813'te yapılmıştır.

Türbe ve külliye. Fatih Sultan Mehmed, fethin hemen ardından Ebû Eyyûb'un kabri çevresinde türbe, cami, medrese, imaret ve hamamdan oluşan bir külliye yaptırmıştır. Bugünkü cami 1800'de Sultan III. Selim döneminde yeniden inşa edilmiştir. Osmanlı padişahlarının tahta çıkışta kılıç kuşanma töreni de türbe önünde yapılırdı.

Ebû Eyyûb'un Hz. Peygamber'i misafir ettiği Medine'de, hicretten sonra inşa edilen Mescid-i Nebevî ve şehirdeki diğer ziyaret yerleri için Medine'de ziyaret edilecek yerler rehberimize bakabilirsiniz.

Ayvansaray: sahabe kabirlerinin yoğunlaştığı semt

Ayvansaray, kara surlarının Haliç'e indiği köşede, surların içinde bir semttir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre semt, Eyüp yolu üzerinde sahabe kabirlerinin en yoğun toplandığı yerde gelişmiştir. Ansiklopedinin aktardığına göre Wittek, surların içinde ve çevresinde yedi sahabi kabri ve türbesi saymıştır.

Semtin adının nereden geldiği de tartışmalıdır. Bir görüşe göre ad, Eyüp'e giden yolun başındaki kapıya verilen "Eyyûb Ensârî Kapısı" adından bozulmuştur; Evliya Çelebi de bu geçidi bu adla anar. Ad için ileri sürülen başka açıklamaları ansiklopedi yeterince inandırıcı bulmaz.

Ebû Şeybe el-Hudrî Türbesi

Ayvansaray'ın en bilinen durağıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ebû Şeybe el-Hudrî, Ebû Eyyûb el-Ensârî ile birlikte İstanbul kuşatmasına gelmiş ve burada şehit olmuştur. Kabri, Bizans döneminde Pterion adı verilen iç kalenin avlusunda, kapıya bitişik konumdadır.

Makamı Fatih Sultan Mehmed ihdas etmiş, ilk türbedarı Toklu İbrâhim Dede olmuştur. Türbe 1696-97'de onarılmış, Sultan II. Mahmud 1835-36'da yeni bir türbe yaptırmıştır. Harap hâldeyken 1970'lerde onarılarak yeniden ihya edilmiştir.

Hamdullah el-Ensârî ve Ahmed el-Ensârî kabirleri

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ebû Şeybe el-Hudrî Türbesi'nin yanında sahabeden Ahmed el-Ensârî'nin kabri, yine aynı türbenin yanında Hamdullah el-Ensârî'nin kabri bulunur. Hamdullah el-Ensârî'nin kabri de 1835-36'daki ihya çalışması sırasında elden geçirilmiştir.

Bu kabirlerin bulunduğu Toklu Dede hazîresi, iki sur duvarı arasındaki dar ve ağaçlı bir avludur. Ansiklopedi bu küçük kabristanı Ayvansaray'ın en önemli hazîresi olarak tanımlar.

Hz. Câbir makamı (Atik Mustafa Paşa Camii)

Atik Mustafa Paşa Camii, Bizans döneminden kalma bir kiliseden çevrilmiş bir camidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre içinde Ebû Eyyûb el-Ensârî'nin sancaktarı olduğu kabul edilen Câbir'in makamı bulunduğu için halk arasında Hazreti Câbir Camii olarak da bilinir. Makam, apsis çıkıntısının sağındaki hücrededir.

Yapının aslı hakkında ansiklopedi iki görüş aktarır: Önceleri 5. yüzyılda havariler Markos ve Petros'a ithaf edilmiş bir kilise olduğu sanılmış, daha sonra 9. yüzyılda İmparator Theophilos'un kızı Tekla'nın yaptırdığı Azize Tekla Kilisesi ile aynı olduğu ileri sürülmüştür. Yapıyı fetihten bir süre sonra Sadrazam Koca Mustafa Paşa camiye çevirmiştir. Osmanlı döneminde örtü sistemi yeniden düzenlenmiş ve yapıya basık bir kubbe eklenmiştir.

Ansiklopedi burada anılan zat için Câbir b. Abdullah ve Câbir b. Semüre adlarını birlikte verir. Câbir b. Abdullah maddesi ise onun Medine'de vefat ettiğini kaydeder. Yerin kabir mi makam mı olduğu konusunda kesin bir hüküm vermek bu yazının işi değildir; kaynakların kullandığı ifadeleri olduğu gibi aktarıyoruz.

Ebû Zer el-Gıfârî makamı

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ebû Zer el-Gıfârî 653'te Rebeze'de vefat etmiştir; Ayvansaray'da ise onun adına bir makam-kabir bulunur. Ansiklopedinin 1991 tarihli Ayvansaray maddesine göre üstü açık bu türbe, yanındaki mescitle birlikte harap olmuş ve sokak üzerindeki kitabeli duvarı kalmıştı. Bugünkü durumunu yerinde görmeniz gerekir.

Hz. Kâ'b makamı ve Muhammed el-Ensârî türbesi

Blakhernai iç kalesinin dışında, sur duvarına yakın küçük kâgir bir türbe, Hz. Kâ'b makamı olarak kabul edilir. Ansiklopediye göre kapısı üzerinde bu zatın sahabeden olduğunu belirten bir yazı okunur. Haliç surunun bir burcunun dibinde ise Muhammed el-Ensârî'nin türbesi bulunur. TDV İslâm Ansiklopedisi bu iki zat hakkında ayrıntılı kimlik bilgisi vermez.

Ziyaret adabı

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, kabir ziyaretini dinin tavsiye ettiği bir davranış olarak tanımlar ve ziyaretin ahireti hatırlatması gerektiğini vurgular. Kurulun açıklamasına göre:

• Kabirdekilere selam vermek, onlar için dua etmek ve Kur'an okuyup sevabını bağışlamak uygundur. Hz. Peygamber'in Bakī kabristanında okuduğu selam duası Kurul'un açıklamasında yer alır; metnini oradan okuyabilirsiniz.
• Kabir başında yüksek sesle ağlayıp gürültü yapmak, parmaklık ve taşları öpmek uygun değildir.
• Bez bağlamak, mum yakmak, kurban kesmek ve şeker gibi yiyecekler dağıtarak kabirde yatanlardan yardım dilemek tevhid inancıyla bağdaşmaz.
• Türbede yatanları beşer üstü varlıklar gibi görmek ve ziyareti dinî bir görev saymak yanlıştır; ölülerden medet ummak iman açısından tehlikeli bir davranış olarak nitelenir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ziyaret" maddesi de kabristana tevazu içinde girilmesini, kabirlerin üzerine basılmamasını ve oturulmamasını hatırlatır. Kadınların kabir ziyaretine ilişkin olarak Kurul, kabir ziyaretinin kadın ve erkek bütün Müslümanlar için caiz olduğunu belirtir. Kendi durumunuza özgü sorular için müftülüğe danışın.

Pratik açıdan: türbelere girerken ayakkabılarınızı çıkarın, örtülü kıyafet tercih edin ve içeride sessiz olun. Türbelerin açık olduğu saatler değişebilir; ziyaret öncesinde yerinde bilgi alın.

Ayvansaray'dan Eyüp'e bir yarım gün

Ayvansaray Eyüp yolu üzerinde olduğu için ziyareti surların içinde başlatıp Eyüp Sultan'da bitirmek, tarihî yolun yönünü izler. Ayvansaray'da Ebû Şeybe el-Hudrî Türbesi ile Toklu Dede hazîresini ve Atik Mustafa Paşa Camii'ndeki Hz. Câbir makamını, bulunduğunuz noktaya göre uygun sırayla gezebilirsiniz. Günü Eyüp Sultan Türbesi ve camisinde tamamlayın.

Bu yarım günü, Süleymaniye'den başlayan Fatih'te manevi bir gün rotamızın son bölümü olarak da planlayabilirsiniz. İstanbul dışındaki kültür rotaları için Konya ve Bursa manevi kültür rotası yazımıza, diğer rota rehberlerimiz için turlar sayfamıza göz atabilirsiniz. Sorularınız için bize ulaşın.