Cidde'de Görülecek Yerler: Tarihî Cidde'den Kızıldeniz Kıyısına

Cidde'de nereleri görebilirsiniz?

Cidde'de vakit ayırabiliyorsanız iki bölgeye odaklanın. Birincisi, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki Tarihî Cidde'dir. El-Beled adıyla da bilinen bu bölgede Nasîf Evi, Şâfiî Camii, Osman b. Affân Camii, Mekke Kapısı ve Bâbülbunt binasındaki Kızıldeniz Müzesi bulunur. İkincisi Kızıldeniz kıyısıdır. Burada korniş, Kral Fehd Fıskiyesi ve Rahme Camii öne çıkar.

Cidde, hac ve umre tarihi açısından da özel bir yerdedir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehrin önemi, Hz. Osman döneminde Mekke'ye deniz yoluyla gelen hacıların karaya çıktığı liman olmasıyla artmıştır. Bugün şehirdeki Kral Abdülaziz Uluslararası Havalimanı, Haremeyn hızlı treniyle Mekke ve Medine'ye bağlanır.

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. Hac ve umre organizasyonları Diyanet İşleri Başkanlığı ve Başkanlıkla sözleşme imzalayan acentalar tarafından yürütülür. Güncel listeler Diyanet Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü (yeni sekmede açılır) sitesinde yayımlanır. Genel çerçeve için umre rehberimize bakabilirsiniz.

Cidde'yi tanıyalım: Mekke'nin kapısı

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Cidde" maddesine göre şehir, Kızıldeniz kıyısında, Mekke'ye 70 km, Medine'ye 420 km mesafededir. Klasik kaynaklarda adı "kıyı, sahil; yol" anlamına gelen "Cüdde" biçiminde geçer. Aynı maddeye göre Cidde, 1517'de Hicaz ile birlikte Osmanlı idaresine geçmiş; Osmanlı döneminde önce sancak, sonra Habeş eyaletinin merkezi, son dönemde de Hicaz vilayetine bağlı bir sancak olmuştur. Evliya Çelebi de şehrin limanını ve kalesini anlatan seyyahlar arasındadır.

Tarihî Cidde, 2014'te "Tarihî Cidde, Mekke'nin Kapısı" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alındı. UNESCO'nun açıklamasına göre şehir, Hint Okyanusu ticaret yollarının Mekke'ye uzanan limanı ve deniz yoluyla gelen hacıların kapısıydı. Bu iki rol, bölgeye kendine özgü bir mimari kazandırdı. En dikkat çekici örnekler, 19. yüzyılın sonlarında tüccar ailelerin yaptırdığı, büyük ahşap cumbalarla (revşen) süslü kule evlerdir. Evlerde Kızıldeniz kıyısına özgü mercan taşı kullanılmıştır.

Ziyarete çıkmadan önce

• İhram ve havalimanı: Diyanet'in hac ve umre eğitim portalındaki fetvaya göre Cidde, âlimlerin çoğunluğuna göre mîkat sınırının içinde kalır. Bu nedenle dışarıdan gelenler Cidde'de ihrama giremez, mîkat hizasını geçmeden ihrama girmelidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre ihrama mîkat noktasının kendisinde girmek şart değildir; o noktaların hizasında da girilebilir. Suudi Hac ve Umre Bakanlığı da Cidde'deki Kral Abdülaziz Uluslararası Havalimanı'nın mîkat olmadığını ve ihrama girme yeri sayılmadığını belirtir; hava yoluyla gelenlerin mîkatı ihramsız geçmemesi gerektiğini hatırlatır. Umre için ihrama ne zaman gireceğinizi yola çıkmadan kafile din görevlinize sorun. İhramın adımları için umre nasıl yapılır sayfamıza bakabilirsiniz.
• Program: Kafileyle gidiyorsanız Cidde'de serbest zaman olup olmadığı programa bağlıdır. Ziyaret planı yapmadan önce kafile yetkilinize danışın.
• İklim: UNESCO, Cidde'nin geleneksel evlerini sıcak ve nemli Kızıldeniz iklimine uyumun ürünü olarak tanımlar. Açık havadaki gezileri sabahın erken saatlerine veya akşama planlayın. Ayrıntılar için kutsal topraklarda sağlık ve sıcak yazımıza bakabilirsiniz.
• Cami adabı: UNESCO'ya göre Tarihî Cidde'deki tarihî camiler bugün de cemaate hizmet etmeyi sürdürür. Namaz vakitlerinde cemaati rahatsız etmemeye özen gösterin.
• Saatler ve giriş koşulları: Müze ve tarihî yapıların açılış saatleri ile giriş koşulları değişebilir. Gitmeden önce resmî kanallardan kontrol edin.
• Resmî temas noktası: T.C. Dışişleri Bakanlığı'na göre Cidde Başkonsolosluğu bünyesindeki Din Hizmetleri Ataşeliği, hac ve umre için gelen vatandaşların talep ve ihtiyaçlarıyla ilgilenir. Başkonsolosluğun iletişim bilgilerini yanınızda bulundurun ve seyahat öncesi güncel uyarıyı kontrol edin.

Tarihî Cidde (El-Beled)

1. Tarihî Cidde'nin sokakları ve çarşıları

UNESCO'ya göre koruma alanı, surlarla çevrili eski şehrin yaklaşık üçte birini kapsar. Geleneksel çarşılar denizden Mekke Kapısı'na doğru doğu-batı yönünde uzanır. Bölgede bir zamanlar hacıları ağırlayan ribatlar ve vekâleler (hanlar) de vardır. UNESCO bölgeyi donmuş bir müze değil, dükkânları, çarşıları ve küçük kahveleriyle yaşayan bir şehir dokusu olarak tanımlar.

Suudi Basın Ajansı'na (SPA) göre bölgenin canlandırılması için 2020'de Kültür Bakanlığı'na bağlı Tarihî Cidde Programı kurulmuştur. Suudi Arabistan'ın resmî turizm sitesi Visit Saudi, Şâfiî Camii'nin yakınındaki Câmi Çarşısı'nı özellikle Ramazan'da kalabalıklaşan, kumaş ve kadın giyimiyle bilinen bir çarşı olarak tanıtır.

Ziyaret ipucu: Revşenli cepheleri görmek için başınızı yukarı kaldırarak yürüyün. Dar sokaklarda yaya trafiğine dikkat edin.

2. Nasîf Evi (Beyt Nasîf)

SPA'ya göre Nasîf Evi, 1289/1872'de Şeyh Ömer Efendi Nasîf tarafından yaptırılmıştır. Yaklaşık 900 metrekarelik ev dört katlıdır ve kırktan fazla odası vardır. Revşenli cepheleri ve ahşap ile taş işçiliğiyle geleneksel Hicaz mimarisinin önemli örneklerinden sayılır.

Ev, Suudi Arabistan tarihinde de yer tutar. SPA'ya göre Kral Abdülaziz, 1925'te Cidde'ye Mekke Kapısı'ndan girdikten sonra bu evde kalmış ve heyetleri burada kabul etmiştir. Visit Saudi, girişteki yüz otuz yılı aşkın nim ağacını evin simgelerinden biri olarak anar. SPA'nın Mart 2025 haberine göre Nasîf Evi Müzesi, Tarihî Cidde'deki kazılardan çıkan önemli buluntuları da ziyaretçilere sunuyordu.

3. Şâfiî Camii ve çevresi

Visit Saudi'ye göre caminin eski adı "el-Atîk"tir. Daha sonra İmam Şâfiî'nin adıyla anılmaya başlanmıştır ve Tarihî Cidde'nin en eski camilerinden biridir. Mihrabındaki işlemeler ve renkli süslemeler dikkat çeker.

Caminin kökeni için kaynaklar farklı tarihler verir. Visit Saudi çok daha eski bir kökene işaret ederken SPA'nın 2024 tarihli haberi bugünkü yapıyı 17. yüzyıla tarihlendirir. Aynı habere göre deniz kili, kesme taş ve ahşapla yapılan cami, doğal havalandırma sağlayan açık bir plana sahiptir. Cami, Suudi Arabistan'ın tarihî camileri korumaya yönelik ulusal programı kapsamındadır. SPA'ya göre son restorasyonda önceki onarımlarda kapanmış pencere ve açıklıklar yeniden ortaya çıkarılmıştır.

4. Osman b. Affân Camii

Bu cami, Tarihî Cidde'deki arkeolojik çalışmaların merkezlerinden biridir. SPA'nın 2024 tarihli haberlerine göre kazılar caminin çok sayıda onarım ve yeniden yapım geçirdiğini gösterdi. Buna karşın büyüklüğü, yönü ve mihrap nişi bin yılı aşkın süre boyunca esasen değişmemiştir. Bugünkü modern biçim 20. yüzyılın sonlarına aittir.

Kazılarda yapının altında, yaklaşık 800 yıl boyunca el değmeden kalmış su sarnıçları bulundu. Mihrabın yakınında çıkan abanoz sütunların Seylan'dan, yani bugünkü Sri Lanka'dan geldiği belirlendi. Bu buluntular, şehrin Hint Okyanusu ile ticari bağlarını gösterir.

5. Eş-Şûna arkeolojik alanı

SPA'ya göre eş-Şûna'daki tahkimli yapının Memlük döneminin sonlarında, 15. ve 16. yüzyıllarda inşa edildiği düşünülüyor. Bulunan köşe kulesi ve gülleler, yerin bir dönem cephanelik veya garnizon olarak kullanılmış olabileceğini gösteriyor. Yapı sonraki yüzyıllarda tahıl, kereste ve mühimmat depolanan bir devlet ambarına, 20. yüzyılda da tüccar deposuna dönüşmüş.

SPA'nın Mart 2025 haberine göre alan, Ramazan döneminde Kabil Sokağı ve Altın Sokağı tarafındaki girişlerden ziyaretçilere açılmıştı. Güncel ziyaret durumunu gitmeden önce teyit edin.

6. Mekke Kapısı (Bâb Mekke)

SPA'ya göre Mekke Kapısı, eski şehir surunun sekiz kapısından biridir. Mimarisi ve tarihî yazıtlarıyla bugün de ayaktadır. UNESCO'nun anlattığı geleneksel çarşı aksı da denizden başlayıp doğu yönünde bu kapıya uzanır. Hacıların denizden Mekke'ye uzanan yolunu bu aks üzerinde hayal etmek kolaydır.

SPA'nın 2024 tarihli haberine göre kapı çevresindeki Kidve kazılarında, büyük olasılıkla 18. yüzyıl sonlarına ait doğu hendeğinin parçaları bulunmuştur. Yine SPA'ya göre Kral Abdülaziz 1925'te şehre bu kapıdan girmiştir.

7. Kızıldeniz Müzesi (Bâbülbunt binası)

SPA'ya göre Bâbülbunt, 150 yılı aşkın geçmişe sahip bir iskeledir. Bir zamanlar Mekke'ye hac için yük ve hacı taşıyan gemilerin ana iskelesi olarak kullanılmıştır. Burada hacıların yola devam etmeden önce bulaşıcı hastalıklar yönünden muayene edildiği bir sağlık birimi de vardı. Bina, mercan kireçtaşından yapılmıştır.

Suudi Müzeler Komisyonu, restore edilen bu binada Kızıldeniz Müzesi'ni Aralık 2025'te açtı. SPA'ya göre müzede yedi ana tema altında, 23 salonda binden fazla eser sergileniyor. Koleksiyonda seyir aletleri, Çin seramikleri, yazmalar, nadir fotoğraflar ve çağdaş sanat eserleri bulunuyor. Hac yolculuğunun deniz yoluyla yapıldığı dönemi merak ediyorsanız bu bina iyi bir başlangıç noktasıdır.

Kızıldeniz kıyısı

8. Cidde Kornişi

Visit Saudi'ye göre korniş, 30 kilometreyi aşan bir sahil şerididir. Yürüyüş ve bisiklet yolları, parklar ve çocuk oyun alanları bulunur. Yol boyunca Cidde Açık Hava Müzesi'nden heykellerin de yer aldığı kamusal sanat eserleri görülebilir. SPA, fıskiyenin karşısındaki kornişte büfeler, restoranlar, yürüyüş yolları ve bahçeler olduğunu belirtir.

Ziyaret ipucu: Kornişe gün batımına doğru gidin. Hava görece serinler ve fıskiyenin aydınlatılmış hâlini de görebilirsiniz.

9. Kral Fehd Fıskiyesi

SPA'ya göre fıskiye 1980'de yapıldı ve bugünkü hâliyle 1985'te çalışmaya başladı. Tabanı geleneksel Arap buhurdanı biçimindedir. Deniz suyunu yaklaşık 312 metreye kadar yükseltir ve dünyanın en yüksek fıskiyesi olarak tanınır. Gece LED ışıklarla aydınlatılır ve şehrin pek çok yerinden görülebilir.

SPA, fıskiyenin yalnızca yıllık bakım döneminde tamamen durduğunu belirtir. Kısa bir Cidde ziyaretinde görmek istiyorsanız akşam saatlerini seçin.

10. Rahme Camii (Yüzen Cami)

Visit Saudi'ye göre Rahme Camii, "Yüzen Cami" adıyla da anılır. Doğrudan kıyı çizgisi üzerine inşa edildiği için deniz yükseldiğinde suyun üzerinde duruyormuş gibi görünür. Cami hem ibadet edenleri hem de çevresindeki sahil yolundan manzarayı izlemek isteyenleri ağırlar. Gün doğumu ve gün batımında ayrı bir görüntü sunar.

Ziyaret ipucu: Cami bir ibadet yeridir. Fotoğraf çekerken namaz kılanları rahatsız etmemeye özen gösterin.

Hz. Havva'ya nisbet edilen kabir

Cidde denince akla gelen konulardan biri, Hz. Havva'ya nisbet edilen kabirdir. Bu konuda rivayetler ile akademik değerlendirmeyi birlikte bilmek faydalıdır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Havvâ" maddesine göre Havva adı Kur'ân-ı Kerîm'de geçmez. İlgili âyetlerde ondan "Âdem'in eşi" olarak söz edilir; ad ise hadislerde ve İslâmî literatürde yer alır. Kur'an dışındaki bazı İslâmî kaynaklarda, Hz. Havva'nın cennetten çıkarıldıktan sonra Cidde'ye indiği ve Arafat'ta Hz. Âdem'le buluştuğu rivayet edilir.

Aynı madde, Hz. Âdem'in kabri konusunda olduğu gibi Hz. Havva'nın kabrinin yerinin de bilinmediğini belirtir. TDV'nin "Cidde" maddesine göre Evliya Çelebi, Cidde'de Hz. Havva'ya nisbet edilen kabri ziyaret etmiştir. Bu kabir 1928'de Suudi yönetimi tarafından yıktırılmıştır.

Kısacası rivayet eskidir ve seyyahların anlatımlarında yer alır. Ancak kabrin gerçekten Hz. Havva'ya ait olduğunu gösteren kesin bir bilgi yoktur. Konuyu tarihî bir rivayet olarak ele almak en doğru yaklaşımdır.

Cidde'den Mekke ve Medine'ye geçiş

Haremeyn hızlı treninin Cidde'de iki istasyonu vardır: şehir içindeki Süleymaniye istasyonu ve Kral Abdülaziz Uluslararası Havalimanı istasyonu. Hızlı trenin resmî sitesine göre Mekke ile Süleymaniye istasyonu arasındaki demiryolu mesafesi 77 km'dir. Seçenekler, bilet kanalları ve bagaj kuralları için Mekke-Medine arası ulaşım yazımıza bakabilirsiniz.

Kafile programlarında bu geçişler hizmet kapsamında yer alabilir. Örneğin Diyanet'in 2026-2027 2. dönem umre broşürü, Cidde, Mekke ve Medine arasındaki ulaşımı yolculara verilecek hizmetler arasında sayar. Bireysel hareket ediyorsanız yalnız lisanslı taksi ve ulaşım hizmetlerini kullanın.

Ziyaretinizi nasıl planlayabilirsiniz?

• Günü ikiye bölün. Tarihî Cidde'yi günün serin saatlerinde gezin, kornişi akşama bırakın.
• Namaz vakitlerini hesaba katın. Şâfiî Camii ve Rahme Camii gibi yerler ibadet için kullanılır. Ziyaret saatinizi buna göre ayarlayın.
• Müze ve tarihî evler için saat kontrolü yapın. Kızıldeniz Müzesi ve Nasîf Evi gibi yerlerin saatlerini gitmeden önce teyit edin.
• Ramazan'da çarşıları değerlendirin. Câmi Çarşısı gibi çarşılar bu dönemde daha canlıdır, ama daha kalabalıktır.
• Uçuş günü fazla plan yapmayın. Havalimanına veya trene yetişecekseniz geziyi kısa tutun.
• Mekke ve Medine planınızla birleştirin. Mekke'de ziyaret edilecek yerler ve Medine'de ziyaret edilecek yerler yazılarımız size yardımcı olabilir.