Kudüs Ziyaret Rehberi: Mescid-i Aksa'dan Halîl'e Başlıca Yerler

Seyahat öncesi güncel uyarıyı kontrol edin

Güvenlik notu: Kudüs, Batı Şeria ve çevresinde güvenlik durumu kısa sürede değişebilir. Yola çıkmadan önce T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın İsrail'e ve Filistin'e Yönelik Güvenlik ve Seyahat Duyurusu (yeni sekmede açılır) ile Filistin'e Seyahat Edecek Türk Vatandaşlarının Dikkatine (yeni sekmede açılır) sayfalarını ve T.C. Kudüs Başkonsolosluğu (yeni sekmede açılır) duyurularını okuyun. Seyahat öncesi güncel uyarıyı kontrol edin. Bu yazı resmî duyuruların yerine geçmez.

Kısaca

Kudüs'te Müslüman ziyaretçilerin rotası çoğunlukla Eski Şehir'deki Harem-i Şerif'te, yani Mescid-i Aksa alanında yoğunlaşır. Kubbetü's-Sahra, Kıble Mescidi ve Burak Duvarı bu alanın içinde ya da hemen kenarındadır. Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılan surlar ve kapılar, Zeytin Dağı ve güneydeki Halîl (Hebron) de sık ziyaret edilen yerlerdir.

Bu rehber her yeri kısa tarihçesi ve ziyaret notlarıyla anlatır. Tarihî bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'ne ve Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarına, güvenlik ve giriş bilgileri resmî kurum duyurularına dayanır. Kapılar, kıyafet ve ziyaret düzeni için ayrıntılı rehberimiz: Mescid-i Aksa ziyareti.

Gitmeden önce: giriş koşulları ve güvenlik

Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin'e seyahat duyurusunda (sayfada tarih yok; erişim 2026-10-16) şu noktalar yer alır:

• Umuma mahsus pasaport taşıyan Türk vatandaşlarının bölgeye girebilmek için İsrail makamlarından giriş izni almaları gerekir. Diplomatik, hizmet ve hususi pasaport sahipleri için 180 gün içinde 90 günü aşmamak kaydıyla muafiyet bulunduğu belirtilir.
• Türkiye'deki İsrail temsilcilikleri Ekim 2023'teki çatışmaların ardından geçici olarak kapatılmış, buradaki giriş izni hizmetleri durmuştur.
• Duyuruya göre Türkiye ile Tel Aviv arasında doğrudan ticari uçuş yoktur. Giriş izni ya da muafiyeti olanlar üçüncü ülkeler üzerinden havayoluyla veya Ürdün üzerinden karayoluyla Kudüs ve Batı Şeria'ya geçebilir.
• Bölgedeki operasyonlar nedeniyle Kudüs ve Ramallah dışındaki kentlere giriş-çıkış zaman zaman kapatılabilir.

Bu şartlar değişebilir, resmî kaynaktan doğrulayınız. Giriş izni kararı yalnızca ilgili ülkenin resmî makamlarına aittir; sonuç garantisi verilmez.

Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığı'nın (FCDO) seyahat önerileri, Eski Şehir'de özellikle Şam Kapısı, Herod Kapısı (Herod's Gate), Aslanlı Kapı ve Zincirli Kapı (Bâbü's-Silsile) çevresinde şiddet olayları yaşandığını yazar. Cuma namazı sonrası, Ramazan ve Yahudi bayramları gibi dönemlerde gerginlik riskinin arttığını belirtir ve kalabalık gösterilerden uzak durulmasını önerir.

Acil durumlar için Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk Çağrı Merkezi'nin numarası +90 312 292 29 29'dur. Kudüs Başkonsolosluğu ile Tel Aviv Büyükelçiliği'nin nöbetçi telefonları Dışişleri'nin güvenlik duyurusunda yer alır; yola çıkmadan temsilcilik sayfasından teyit edin.

Kudüs'ün kısa tarihi

Kudüs, İslâm kaynaklarında "mukaddes ev" anlamındaki Beytülmakdis adıyla da anılır. Roma döneminde verilen Aelia adının Arapça biçimi olan İliyâ da eski metinlerde geçer. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Ömer, 638'de Kudüs'e gelerek şehri antlaşmayla Patrik Sophronios'tan teslim aldı; bu antlaşma cizye karşılığında halka can ve mal güvenliği ile din ve ibadet hürriyeti tanıyordu. 1099'da Haçlıların eline geçen Kudüs'e Selâhaddîn-i Eyyûbî 2 Ekim 1187'de girdi. Kent 1516'da Osmanlı idaresine katıldı ve Aralık 1917'ye kadar yaklaşık dört asır Osmanlı'da kaldı.

Eski Şehir bugün üç ilahi dinin kutsal saydığı yapıları bir arada barındırır. Bu yüzden her mekânın kendi cemaatine gösterilen saygı, Kudüs ziyaretinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Eski Şehir'de ziyaret edilecek yerler

1. Mescid-i Aksa (Harem-i Şerif)

Mescid-i Aksa denildiğinde tek bir cami değil, Kubbetü's-Sahra'yı da içine alan, surlarla çevrili kutsal alanın tamamı kastedilir (TDV). Diyanet'in Kudüs Rehberi bu alanın 144 dönüm olduğunu ve içinde Kıble Mescidi, Kubbetü's-Sahra, Kadîm, Mervânî ve Burak mescitlerinin bulunduğunu belirtir.

Mescid-i Aksa, İsrâ sûresinin ilk âyetinde anılan mescittir. Hicretten sonra on altı-on yedi ay Müslümanların kıblesi olmuştur. Hadislerde ibadet ve ziyaret için yolculuk yapılan üç mescitten biri olarak geçer; diğer ikisi Mescid-i Harâm ve Mescid-i Nebevî'dir. Mescid-i Harâm'ı Mekke'de ziyaret edilecek yerler yazımızda anlatıyoruz. Alanın kapıları, ziyaret düzeni ve kıyafet için Mescid-i Aksa ziyareti rehberimize bakabilirsiniz.

2. Kubbetü's-Sahra

Altın renkli kubbesiyle Kudüs'ün simgesi hâline gelen sekizgen yapıyı Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân yaptırmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre inşaat 685-686'da başlamış, 691'de tamamlanmıştır. Yapı, İslâm mimarisinin bilinen ilk kubbeli eserlerindendir. Adını, ortasında bulunan kutsal kayadan (sahre) alır; kayanın altındaki küçük mağaraya basamaklarla inilir.

TDV'ye göre Kanuni Sultan Süleyman döneminde harap olan dış mozaik kaplama çinilerle değiştirilmiş, çini onarımları II. Abdülhamid dönemine kadar sürmüştür. Batılı kaynaklarda bu yapıya "Ömer Camii" de denir. Eski Şehir'deki Hz. Ömer Camii ise ayrı bir yapıdır.

Kaya hakkında halk arasında yaygın anlatılar vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi, kayanın havada asılı durduğu ya da üzerinde Hz. Peygamber'in ayak izi bulunduğu gibi rivayetlerin hadis âlimlerince zayıf veya uydurma sayıldığını not eder. Bu ayrımı bilmek, yerinde anlatılanları değerlendirmenize yardımcı olur.

3. Kıble Mescidi

Halk arasında "Mescid-i Aksa" diye bilinen cami, alanın kıble tarafındaki Kıble Mescidi'dir. Diyanet Haber'in aktardığına göre ilk büyük yapı Emevî Halifesi Velîd döneminde (705-715) inşa edilmiş, bina depremler ve onarımlarla bugünkü hâlini almıştır. Mihrabı Selâhaddîn-i Eyyûbî'ye aittir.

Nureddin Zengî'nin yaptırdığı tarihî minber 21 Ağustos 1969'da çıkan yangında yanmış, benzeri yeniden yapılarak 2007'de yerine konmuştur. 1922'de başlayan kapsamlı onarımı Mimar Kemaleddin Bey yönetmiştir (TDV).

4. Burak Duvarı ve Burak Mescidi

Harem-i Şerif'in batı duvarının bir bölümü Müslümanlar arasında Burak Duvarı olarak bilinir. Diyanet'in Kudüs Rehberi'ne göre burası, Hz. Peygamber'in İsrâ gecesinde bineği Burak'ı bağladığı yer olarak kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi de hadislerde Burak'ın Mescid-i Aksa'ya varıldığında bağlandığının anlatıldığını belirtir.

Duvarın iç tarafında, alanın güneybatı köşesinde, Faslılar (Mağribiler) Kapısı'nın hemen girişinde yer altındaki Burak Mescidi bulunur. Diyanet Haber'e göre mescidin duvarındaki demir halka bu rivayeti sembolize eder.

Aynı duvarın dış yüzü Yahudiler için de kutsaldır. Yahudiler burayı Batı Duvarı (ha-Kotel ha-Ma'aravi), Batı literatürü ise "Ağlama Duvarı" olarak adlandırır (TDV). TDV'ye göre 1929'daki olayların ardından Milletler Cemiyeti'nin kurduğu bir heyet, duvarın Müslümanların mülkiyetinde olduğuna, Yahudilerin ise orada dua edebileceğine karar vermiştir. Duvar önündeki meydanda kadınlar ve erkekler ayrı bölümlerde dua eder (DİB). İbadet edenleri rahatsız edecek davranış ve fotoğraflardan kaçınmak saygının gereğidir.

5. Surlar ve kapılar

Eski Şehir'i çevreleyen bugünkü surlar Kanuni Sultan Süleyman döneminde, 1536-1540 yılları arasında yapılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi bu surların otuz dört kulesi ve yedi kapısı olduğunu, kapıların altısında yapım tarihini veren kitabeler bulunduğunu yazar.

Diyanet'in Kudüs Rehberi bugünkü kapıları Halil Kapısı, Şam Kapısı, Aslanlı Kapı, Yeni Kapı, Çiçek Kapısı, Çöp Kapısı ve Nebi Davud Kapısı olarak sayar. Öne çıkanlar:

• Halil (Yafa) Kapısı: Osmanlı döneminde gümrük, pazar ve vergi kapısı olarak kullanılmıştır (DİB). Kanuni'nin bu kapıya yazdırdığı "Lâ ilâhe illallah İbrâhim Halîlullah" kitabesi hâlâ yerindedir (Din ve Hayat).
• Şam Kapısı: TDV'ye göre Osmanlı döneminde Mescid-i Aksa ile Şam Kapısı çevresinde çok sayıda tekke ve zaviye bulunuyordu.
• Aslanlı Kapı: Önü, Hristiyanların Hz. İsa'nın çarmıha götürülürken yürüdüğüne inandığı Via Dolorosa (Çile Yolu) güzergâhının başlangıcıdır (Din ve Hayat).

6. Hz. Ömer Camii ve Kıyame Kilisesi

Diyanet'in Kudüs Rehberi'ne göre Hz. Ömer, Kıyame Kilisesi'ni gezerken namaz vakti girmiş, patriğin kilisede namaz kılma teklifini kabul etmemiştir. Gerekçesi, sonradan gelenlerin bu yüzden kilisede hak iddia edebilecek olmasıdır. Namazını kiliseye yakın bir yerde kılmış; bu hatıraya bağlanan yerde bugün Hz. Ömer Camii bulunur.

Hristiyanların Kutsal Kabir ya da Diriliş Kilisesi olarak da andığı Kıyame Kilisesi 335'te yapılmıştır ve Hristiyan dünyasının en kutsal mekânlarından biri sayılır. Katolik, Rum Ortodoks, Ermeni, Süryani, Kıpti ve Habeş cemaatleri için önem taşır. Diyanet'in rehberine göre kilisenin anahtarları Müslüman bir aileye emanet edilmiştir.

7. Osmanlı ve Memlük izleri

Eski Şehir'de Osmanlı döneminin izlerine sıkça rastlarsınız. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kanuni döneminde Beytüllahim ve Halîl'den Kudüs'e su getiren kanalların onarıldığını ve beşi sur içinde olmak üzere altı çeşme yapıldığını belirtir. Bunlardan biri, Harem-i Şerif'in Bâbü's-Silsile kapısının önündedir.

Aynı dönemden kalan Haseki Sultan İmareti, yoksulları doyuran bir aşevi olarak anılır. Harem avlusunda, Kubbetü's-Sahra'nın yakınındaki Kayıtbay Sebili ise Memlük döneminden kalmadır (TDV).

Eski Şehir'in dışında

8. Zeytin Dağı

Diyanet'in Kudüs Rehberi, Zeytin Dağı'nı Kudüs'ün panoramik olarak görülebileceği en iyi nokta olarak tanımlar. Burada Selmân-ı Fârisî adına yapılmış bir mescit ve içinde sembolik bir türbe bulunur. Rehber, bu türbenin sembolik olduğunu açıkça belirtir.

Zeytin Dağı'nda Râbiatü'l-Adeviyye'ye nispet edilen bir kabir de gösterilir. Ancak TDV İslâm Ansiklopedisi, Râbia'nın Basra'da vefat edip orada defnedildiğini, bu kabrin bir görüşe göre Dımaşklı Râbia bint İsmâil'e ait olduğunu aktarır. Dağın yamaçlarında farklı Hristiyan cemaatlerine ait kiliseler de vardır.

9. Sion Tepesi

Surların dışındaki Sion Tepesi'ni Diyanet'in rehberi cami, kilise ve sinagogun iç içe geçtiği bir yer olarak tanımlar. Hz. Dâvûd'un kabri olarak bilinen mekân buradadır ve bugün sinagog olarak kullanılmaktadır (DİB).

Kudüs'ün çevresi

10. Halîl (Hebron) ve Harem-i İbrâhimî

Halîl, Batı Şeria'dadır; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kudüs'ün yaklaşık 32 km güneybatısında yer alır. Şehrin adı, "Allah'ın dostu" anlamına gelen Halîlürrahman ifadesinin kısaltılmış biçimidir. Hz. İbrâhim, Hz. İshak ve Hz. Ya'kūb ile bazı eşlerinin kabirleri burada bulunduğu için şehir üç ilahi dinde de kutsal sayılır. Müslümanlar arasında Mekke, Medine ve Kudüs'ten sonra en çok itibar edilen dördüncü şehir olarak bilinir.

Kabirlerin bulunduğu Haremü'l-Halîl (Harem-i İbrâhimî), Herod döneminde duvarlarla çevrilmiştir. Emevîler döneminde İslâmî bir ziyaretgâh hâline gelmiş, Abbâsîler döneminde camiye dönüştürülmüştür. Haçlıların kiliseye çevirdiği yapıyı Selâhaddîn-i Eyyûbî 1187'de yeniden camiye dönüştürmüştür (TDV). Diyanet'in Kudüs Rehberi, 1994'te camide sabah namazı sırasında yaşanan saldırının ardından yapının ikiye bölündüğünü ve bir bölümünün sinagoga çevrildiğini aktarır.

Halîl'e gitmeyi düşünüyorsanız Dışişleri'nin, Kudüs ve Ramallah dışındaki kentlere giriş-çıkışın zaman zaman kapatılabildiği uyarısını hatırlayın. FCDO da Halîl'i ve Filistin mülteci kamplarını daha önce şiddetli çatışmaların yaşandığı yerler arasında sayar.

Kudüs ve çevresindeki peygamber makamlarına dair rivayetlerin güvenilirliği ve bu yerlere yapılan ziyaretlerin meşruiyeti âlimler arasında tartışılmıştır. Konuyu Diyanet İlmî Dergi'de yayımlanan bir makale ayrıntılı biçimde ele alır.

11. Beytüllahim ve Nebi Musa

Diyanet'in rehberine göre Kudüs'ün 10 km güneyindeki Beytüllahim, Filistin Özerk Yönetimi'ne bağlıdır ve Hz. İsa'nın doğduğu yer olarak bilinen Doğuş Kilisesi'yle tanınır. Kudüs-Eriha yolundaki Nebi Musa Külliyesi'nde ise Hz. Mûsâ'nın makamı üzerine Memlük Sultanı Baybars'ın 1269'da yaptırdığı türbe ve mescit ile Osmanlı döneminden kalma bir kervansaray bulunur. Bu güzergâhlar için de yukarıdaki güvenlik notları geçerlidir.

Ziyaret adabı: üç dinin kutsal şehri

• Kıyafet: FCDO, Kudüs ve Batı Şeria'da omuzları, üst kolları ve diz üstüne kadar bacakları örten kıyafet önerir. Mescitlerde namaz kılacaksanız namazdaki örtünme ölçüleri geçerlidir.
• Fotoğraf: FCDO, Müslüman ve Ortodoks Yahudi mahallelerinde insanların fotoğrafını çekerken hassas olunmasını önerir. İbadet edenleri izin almadan çekmeyin.
• Kalabalık: Cuma namazı sonrası, Ramazan ve Yahudi bayramları gibi dönemlerde gerginlik riski artabilir. Gösteri ve toplu kalabalıklardan uzak durun.
• Saygı: Mescit, kilise ve sinagoglarda ibadet edenlerin alanına girmeyin, sesinizi alçak tutun.
• Belgeler: Pasaportunuzun kalan süresini pasaport geçerlilik rehberimizle, resmî kaynakları inanç turu öncesi kontrol listemizle gözden geçirin.

Kudüs ziyaretini planlarken

Diyanet İşleri Başkanlığı Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü bünyesinde Umre ve Kudüs Ziyaretleri Daire Başkanlığı bulunur. Diyanet'in 2018-2019 tarihli Kudüs Rehberi, Kudüs'ten umreye gitme geleneğinin Başkanlıkça sürdürüldüğünü belirtir. Güncel bir program olup olmadığını doğrudan Genel Müdürlük'ten öğrenebilirsiniz. Kudüs bağlantılı bir umre programı söz konusuysa umre rehberimizde anlattığımız resmî kanalları da kontrol edin.

Ziya Turizm resmî bir kurum değildir; giriş izni verme ya da karar yetkimiz yoktur. Kararlar ilgili ülkenin resmî makamlarına aittir. Diğer rota rehberleri için turlar sayfamıza, yaptığımız işin sınırları için hizmet kapsamı sayfamıza bakabilirsiniz. Resmî kaynakları birlikte gözden geçirmek isterseniz bize ulaşın.