Karadeniz'de Gezilecek Yerler: Sümela'dan Safranbolu'ya 12 Durak

Kısaca

Karadeniz'de gezilecek yerler denince ilk akla gelenler Trabzon'daki Sümela Manastırı ile Uzungöl ve Rize'deki Ayder Yaylası'dır. Bölge bunlarla sınırlı değildir: Artvin'deki Camili havzası bir UNESCO biyosfer rezervidir; Karabük'teki Safranbolu ile Kastamonu'daki Mahmut Bey Camii ise UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Bu yazıda Doğu, Orta ve Batı Karadeniz'den on iki durak derledik. Her durak için kısa bir tarihçe ve ziyaret notu yer alıyor.

Bilgiler Kültür ve Turizm Bakanlığı, TDV İslâm Ansiklopedisi, UNESCO ve ilgili kurumların yayımladığı kaynaklara dayanır. Ziyaret saatleri, yol durumu ve koruma alanı kuralları değişebilir; gitmeden önce bağlantısını verdiğimiz resmî kaynaklardan doğrulayınız. Bu yazı bir tur programı değil, bölgeyi tanımak isteyenler için hazırlanmış bir gezi rehberidir. Karadeniz turumuzun rotası hakkında genel bilgi için Karadeniz turu sayfamıza bakabilir, güncel program ve tarihler için bize ulaşabilirsiniz.

Rotayı nasıl düşünebilirsiniz?

Karadeniz Bölgesi kıyı boyunca uzun bir şerit hâlinde uzanır. Bu yazıdaki duraklar üç bölüme ayrılır:

Kısa bir gezide bütün bölgeyi dolaşmak yerine tek bir bölüme odaklanmak daha sakin bir plan sağlar. Doğu Karadeniz'de yaylalar, vadiler ve dağ manzaraları; Orta ve Batı Karadeniz'de ise tarihî şehir dokusu öne çıkar.

Doğu Karadeniz: Trabzon

1. Sümela Manastırı ve Altındere Vadisi

Sümela Manastırı, Trabzon'un Maçka ilçesinde, Altındere Vadisi'ne bakan Karadağ'ın eteğindeki sarp bir kayalığa kurulmuştur. Kültür Portalı'na göre vadiden yaklaşık 300 metre yükseklikteki yapı, Trabzon'a yaklaşık 47, Maçka'ya 17 kilometre uzaklıktadır. Yöre halkı arasında Meryem Ana Manastırı olarak da bilinir.

Rivayete göre manastır, MS 4. yüzyılda Atina'dan geldiği anlatılan iki keşiş tarafından kurulmuştur. 1204'te kurulan Trabzon Komnenos Devleti döneminde, özellikle III. Aleksios zamanında önemi artmıştır. Bölge Türk hâkimiyetine geçtikten sonra Osmanlı sultanları manastırın haklarını korumuştur. Yapı 18. yüzyılda yenilenmiş, 19. yüzyılda ise büyük binalar eklenmiştir. Kaya kilisesi ve yanındaki şapelin duvarlarındaki fresklerde ağırlıkla Hz. İsa ve Hz. Meryem'in hayatından sahneler işlenmiştir.

Manastır 2000 yılından bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı, restorasyonun tamamlanmasının ardından manastırın 1 Temmuz 2021'de resmî açılışla ziyarete açıldığını duyurmuştur.

Ziyaret notu: Yoldan manastıra orman içinde yaklaşık 300 metrelik bir yürüyüş yapılır; kaymayan, rahat ayakkabı tercih edin. Manastır, Aziz Barbara Şapeli'nin de bulunduğu Altındere Milli Parkı sahasındadır. Ziyaret saatleri ve olası kapanmalar için gitmeden önce Trabzon İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'nün duyurularını kontrol edin.

2. Trabzon Ayasofya Camii

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Ayasofya, Trabzon Komnenosları döneminde, tahminen 1245-1255 yılları arasında yapılmış bir Bizans kilisesidir ve şehrin batı kesiminde yer alır. Fresklerinin 1260 civarında tamamlandığı düşünülür. Yapı Osmanlı döneminde camiye çevrilmiştir; çevrilme tarihi için kaynaklarda farklı yıllar verilir.

Ayasofya uzun yıllar müze olarak kullanılmış, Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre 2013'te ilk cuma namazının kılınmasıyla yeniden ibadete açılmıştır. Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün 2018'de başlattığı restorasyonda, iç mekândaki freskleri korumak için bir ışıklandırma sistemi kurulmuştur. Bu sistem ibadet sırasında freskleri örter; sistem kapatıldığında freskler ziyaretçilere görünür hâle gelir.

Ziyaret notu: Ayasofya bugün ibadete açık bir camidir. Örtünmeye uygun kıyafet giyin ve ziyaretinizi namaz vakitlerinde cemaati rahatsız etmeyecek şekilde planlayın.

3. Ortahisar, Gülbahar Hatun Camii ve Kanuni'nin doğduğu şehir

TDV İslâm Ansiklopedisi, Trabzon'u Değirmendere vadisinin denize ulaştığı yerin batısında, Boztepe'nin eteklerinde kurulmuş bir liman şehri olarak tanımlar. Fâtih Sultan Mehmed şehri 1461'de, kaynaklara göre Ağustos veya Eylül ayında almıştır. Trabzon Kalesi güneyden başlayarak Yukarıhisar (İçkale), Ortahisar ve Aşağıhisar olmak üzere üç bölümden oluşur. Ortahisar'daki Fâtih Camii, ansiklopediye göre bir manastırdan çevrilmiştir.

Gülbahar Hatun Camii olarak da bilinen Hatuniye (İmaret) Camii, Yavuz Sultan Selim'in annesi Gülbahar Hatun adına 911 (1505-1506) yılında inşa edilmiştir. Caminin güneyinde Gülbahar Hatun'un türbesi bulunur. Yavuz Sultan Selim şehzadeliğinde uzun yıllar Trabzon sancak beyliği yapmıştır; oğlu Süleyman, yani Kanûnî Sultan Süleyman, bu dönemde Trabzon'da doğmuştur.

Ziyaret notu: Ortahisar ve Gülbahar Hatun Camii şehir merkezindedir, Ayasofya ise şehrin batısında kalır. Üçünü aynı gün içinde, şehir merkezinden başlayarak görebilirsiniz.

4. Uzungöl

Uzungöl, Trabzon'un Çaykara ilçesindedir. Kültür Portalı'na göre göl, Trabzon'a 99, Çaykara'ya 19 kilometre uzaklıkta ve deniz seviyesinden yaklaşık 1.090 metre yükseklikte bulunur. Yamaçlardan düşen kayaların Haldizen Deresi'nin önünü kapatmasıyla oluşmuştur. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Uzungöl'ü özel çevre koruma bölgeleri arasında sayar.

Gölün çevresinde Şekersu, Demirkapı ve Yaylaönü gibi yaylalar bulunur. Yakındaki Şerah köyü geleneksel ahşap evleriyle bilinir. Bölgede doğa yürüyüşü, kuş gözlemi ve yüksek kesimlerdeki dağ göllerine geziler yapılabilir.

Ziyaret notu: Uzungöl koruma statüsündeki bir alandır. Göl kıyısında ve yaylalarda belirlenmiş yolların dışına çıkmayın, atıklarınızı geri götürün.

Doğu Karadeniz: Rize ve Artvin

5. Ayder Yaylası ve Kaçkar Dağları Milli Parkı

Ayder Yaylası, Rize'nin Çamlıhemşin ilçesinin 19 kilometre güneydoğusunda, yaklaşık 1.350 metre rakımdadır. Kültür Portalı, yaylayı kaplıcasıyla bölgenin en çok tercih edilen tatil yerlerinden biri olarak anar. Ayder aynı zamanda Kaçkar Dağları'na kuzeyden yapılan tırmanışların başlangıç noktasıdır.

Kaçkar Dağları 1994'te milli park ilan edilmiştir. Kültür Portalı, Kaçkar Tepesi'ni ülkenin önemli zirvelerinden biri olarak anar. Parkın bir bölümü Erzurum ve Artvin sınırlarına uzanır; Fırtına ve Hemşin dereleri de milli parkı çevreler. Kültür Portalı, bölgeye düşen yağışın orman ve alpin çayır florasını olağanüstü zenginleştirdiğini belirtir.

Ziyaret notu: Yüksek dağ yürüyüşleri deneyim, uygun ekipman ve hava durumunun yakından takibini gerektirir. Zirve ve yayla yürüyüşlerini tek başınıza değil, bölgeyi bilen deneyimli kişilerle planlayın.

6. Zil Kale ve Fırtına Vadisi

Zil Kale, Çamlıhemşin ilçe merkezinin 15 kilometre güneyinde, Fırtına Deresi'nin batı yamacındaki sarp bir kaya kütlesinin üzerine kurulmuştur. Kültür Portalı'na göre bu kaya denizden 750, dere yatağından yaklaşık 100 metre yüksekliktedir. Kale dış surlar, orta surlar ve iç kaleden oluşur; içinde muhafız binası, şapel ve baş kule bulunur.

Zil Kale, çevredeki diğer kalelerle birlikte önemli bir ortaçağ kervan yolunun güvenliğini sağlamıştır. Osmanlıların bölgeyi fethinden sonra da kullanılmaya devam ettiği bilinir. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın restorasyon çalışmaları 2011'de tamamlanmıştır. Kalenin yapım tarihi için kaynaklarda farklı görüşler bulunur.

Kalenin baktığı Fırtına Deresi, rafting için de tercih edilen bir akarsudur. Kültür Portalı, parkura Çamlıhemşin'in yaklaşık 1 kilometre güneyinden başlanabildiğini ve özellikle aşırı yağışlardan sonra dikkatli olunması gerektiğini belirtir.

Ziyaret notu: Kültür Portalı'na göre dış kalenin kapısına kuzeybatı yönündeki bir patikayla ulaşılır, orta surlara ise bir teras yardımıyla çıkılır. Rahat ve kaymayan ayakkabı tercih edin; yağışlı havalarda patikada dikkatli olun.

7. Camili (Macahel) Biyosfer Rezervi

Camili havzası, Artvin'in Borçka ilçesi sınırları içinde, Gürcistan sınırında yer alır. UNESCO, Camili'yi 2005'te İnsan ve Biyosfer (MAB) Programı kapsamında biyosfer rezervi olarak tanımıştır; Kültür Portalı da onu Türkiye'nin ilk biyosfer rezervi olarak anar. UNESCO'ya göre rezerv yaklaşık 27.152 hektarlık bir alanı kapsar ve üç yandan dağlarla çevrilidir.

Havzada altı köy bulunur. Bölge, saf Kafkas arı ırkının yaşadığı bir alan olarak bilinir; UNESCO'nun aktardığına göre alan 2001'de bu arı için gen koruma alanı ilan edilmiştir. Köylerin geleneksel ahşap mimarisi de rezervin kültürel değerleri arasında sayılır.

Ziyaret notu: Havza dağlık bir bölgededir. Özellikle kış aylarında yola çıkmadan önce yol durumunu kontrol edin; köylerde yaşayanların mülklerine ve arılıklara saygılı davranın.

Doğu Karadeniz: Giresun

8. Giresun Adası

Giresun Adası, Kültür Portalı'nın tanımıyla Doğu Karadeniz'de Antik Çağ'da ve Ortaçağ'da yerleşime sahne olmuş tek adadır. Kentin yaklaşık 1,6 kilometre açığındaki ada yaklaşık 40 bin metrekare büyüklüğündedir ve eski kaynaklarda Aretias, Khalkeritis adlarıyla geçer.

Adada ortaçağdan kalma surlar, bir kilise, bir şapel, bir sarnıç ile çok sayıda pithos ve mezar yapısı bulunur. Arkeolojik buluntular adanın geçmişini MÖ 300'lü yıllara kadar götürür. Ada, 2. derece arkeolojik ve doğal sit alanıdır.

Ziyaret notu: Adaya Giresun Limanı'ndan kalkan tekne turlarıyla ulaşılabilir. Sit alanında kalıntılara zarar vermeyin ve işaretli alanların dışına çıkmayın.

Orta Karadeniz: Samsun ve Amasya

9. Samsun: Bandırma Gemi Müzesi

Mustafa Kemal Paşa ve silah arkadaşları, 19 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru ile Samsun'a ulaşmıştır. Bu yolculuğun hatırasını yaşatan Bandırma Gemi Müzesi, Samsun'un Canik ilçesinde, Bandırma Plajı içinde yer alır. Kültür Portalı'na göre gemi 1999'da orijinal çizimleri esas alınarak yeniden yapılmış ve 19 Mayıs 2006'da müze olarak ziyarete açılmıştır. Gemideki kamarada Mustafa Kemal Paşa ve dört silah arkadaşının balmumu heykelleri bulunur.

Müzedeki gemi, tarihî vapurun kendisi değil, onun yeniden yapımıdır. Samsun'da doğayla ilgilenenler için Kızılırmak Deltası da bir seçenektir; delta 2016'dan bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer alır.

Ziyaret notu: Kültür Portalı'na göre müze, Millî Mücadele Parkı ve Açık Hava Müzesi bünyesindedir ve toplu ziyaretler öncesinde randevu alınması gerekir. Ziyaret saatleri ve randevu koşulları değişebilir; gitmeden önce resmî kaynaklardan doğrulayınız.

10. Amasya: Kral Kaya Mezarları ve şehzadeler şehri

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Amasya, Yeşilırmak'ın açtığı, iki yanı yüksek kayalıklarla çevrili dar bir vadide kurulmuştur ve Helenistik dönemde zaman zaman Pontus krallarının başşehri olmuştur. Kral Kaya Mezarları bu döneme aittir. Kültür Portalı'na göre Pontus krallarına ait mezarlar, Amasya Kalesi'nin eteklerindeki kalker kayalara oyulmuştur; Yeşilırmak Vadisi boyunca irili ufaklı 21 mezar olduğu bilinmektedir. "Harşena Dağı ve Pontus Kral Kaya Mezarları" 2015'ten bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ndedir.

Amasya, Osmanlı döneminde şehzadelerin yönetim tecrübesi kazandığı sancaklardan biriydi. Ansiklopediye göre Çelebi Mehmed'den itibaren II. Murad, Fâtih Sultan Mehmed ve II. Bayezid burada sancak beyi olarak bulunmuştur. Şehrin öne çıkan Osmanlı eserlerinden II. Bayezid Camii ve Külliyesi 1486 tarihlidir.

Ziyaret notu: Kültür Portalı'na göre Kral Kaya Mezarlarına, Hatuniye Mahallesi'ndeki tren hattından başlayan merdivenlerle çıkılır; rahat ayakkabı tercih edin. Şehirdeki camileri ziyaret ederken namaz vakitlerine dikkat edin.

Batı Karadeniz: Kastamonu ve Karabük

11. Kastamonu: Kasaba Köyü Mahmut Bey Camii

Kastamonu'ya yaklaşık 18 kilometre uzaklıktaki Kasaba köyünde bulunan Mahmut Bey Camii, 1366'da Candaroğulları Beyliği döneminde yapılmıştır. Kültür Portalı'na göre caminin ahşap çatısı hiçbir metal aksam veya çivi kullanılmadan inşa edilmiştir. İçerideki bütün ahşap yüzeyler kök boyayla kalem işi olarak süslenmiştir. Ankaralı Nakkaş Mahmutoğlu Abdullah'ın yaptığı oyma ahşap giriş kapısının aslı Kastamonu Etnografya Müzesi'ndedir; yerinde bugün bir benzeri bulunur.

Cami, 2023'te "Anadolu'nun Orta Çağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri" adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan beş camiden biridir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, yapıyı bu listede 1366-67 tarihiyle gösterir.

Ziyaret notu: Cami ibadete açık bir yapıdır. Ziyaretinizi namaz vakitlerine göre planlayın ve ahşap süslemelere dokunmayın.

12. Safranbolu

Karabük'e bağlı Safranbolu, 1994'ten bu yana UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir. Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Safranbolu'yu Karadeniz kıyılarını Batı, Kuzey ve Orta Anadolu'ya bağlayan yol üzerinde yer alan tarihî bir şehir olarak tanıtır. Aynı kaynağa göre şehir, 18. yüzyılda Asya ile Avrupa arasındaki ticarette önemli bir merkezdi.

Şehrin kimliğini ahşap yığma evleri belirler. Kültür Portalı, bu evlerde özellikle ahşap işlemeli tavanların dikkat çektiğini belirtir. Yazlık olarak kullanılan "Bağlar" bölümü de şehrin geleneksel yaşamının bir parçasıdır.

Ziyaret notu: Tarihî evlerin bulunduğu sokaklarda fotoğraf çekerken orada yaşayanların mahremiyetine özen gösterin.

Mevsim ve planlama notları

• Her mevsim yağışa hazırlıklı olun. Rize İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne göre yıllık yağış miktarı 2.300 milimetrenin üzerinde olan Rize, Türkiye'nin en çok yağış alan ilidir. İlde kurak mevsim yoktur; en çok yağış sonbaharda, en az yağış ilkbaharda görülür. Yanınıza yağmurluk ve kat kat giyebileceğiniz kıyafetler alın.
• Yayla ve dağ yolları için yol durumunu kontrol edin. Karayolları Genel Müdürlüğü, trafiğe kapalı yolları ve günlük yol durumunu internet sitesinde duyurur. Özellikle kış aylarında ve yoğun yağışlardan sonra yola çıkmadan bu sayfalara bakın.
• Mesafeleri gerçekçi planlayın. Doğu Karadeniz'den Batı Karadeniz'e uzanan bir rotada iller arasındaki mesafeler uzundur. Kısa bir gezide bir veya iki ile odaklanmak, yolda geçen zamanı azaltır.
• İbadet yerlerinde adaba uyun. Cami ziyaretlerinde örtünmeye uygun kıyafet giyin ve namaz vakitlerine dikkat edin. Sümela gibi farklı inanç geleneklerine ait yapılarda da sessizliğe ve görevlilerin uyarılarına özen gösterin.
• Koruma alanlarının kurallarına uyun. Milli parklarda, özel çevre koruma bölgelerinde ve sit alanlarında belirlenmiş yolların dışına çıkmayın, bitki toplamayın, atıklarınızı geri götürün.
• Kimliğinizi yanınızda taşıyın. Yurt içi gezide de geçerli kimlik kartınızı yanınızda bulundurun. Gürcistan'a geçmeyi düşünüyorsanız aşağıdaki sık sorulan sorulara bakın.

Genel bir hazırlık listesi için inanç turu öncesi resmî kaynak kontrol listemize göz atabilirsiniz.

Karadeniz turumuz hakkında

Ziya Turizm olarak Karadeniz turu düzenliyoruz; turumuzun rotası Trabzon, Rize ve Artvin'i kapsar. Güzergâh, tarihler ve koşullar döneme göre değişebildiği için bu yazıda program bilgisi yer almaz; yukarıdaki duraklardan hangilerinin güncel programda bulunduğunu bize sorabilirsiniz. Rota hakkında genel bilgi için Karadeniz turu sayfamıza bakabilirsiniz; güncel program, tarih ve koşullar için bize ulaşın. Düzenlediğimiz diğer turları turlar sayfasında bulabilirsiniz.

Anadolu'daki diğer kültür rotaları için Konya ve Bursa manevi kültür rotası, Fatih'te manevi bir gün ve İstanbul'daki sahabe kabirleri yazılarımıza da bakabilirsiniz.